Княжы гуф
Княжы гуф

Галоўная/Бiблiятэка/Артыкулы/Пытанняў больш, чым адказаў

Пытанняў больш, чым адказаў

Вячаслаў Насевiч

За некалькi апошнiх гадоў гiсторыя Вялiкага Княства Лiтоўскага знайшла належнае месца ў энцыклапедыях, абагульняльных працах па гiсторыi Беларусi, школьных i ўнiверсiтэцкiх падручнiках i г.д. Адпаведна змянiлiся i патрабаваннi да прафесiйных гiсторыкаў, якiя пiшуць на гэтую тэму. Ад iх сёння чакаюць не столькi папулярызацыi ведаў, назапашаных папярэднiкамi, колькi далейшай распрацоўкi праблем, што застаюцца не да канца вырашанымi.

Кнiга Алеся Краўцэвiча, прысвечаная працэсу стварэння ВКЛ, пiсалася якраз на працягу тых гадоў, калi адбывалiся гэтыя змены. Усведамленне гэтай акалiчнасцi дапамагае лепш зразумець як яе вартасцi, так i недахопы. Кнiга пакiдае супярэчлiвае ўражанне. Здаецца, што ў асобе аўтара змагаюцца публiцыст, апантаны iнтарэсамi нацыянальнага адраджэння, i разважлiвы гiсторык.

Першую частку кнiгi ствараюць сцiслая, але ёмкая характарыстыка крынiц i даволi падрабязны гiстарыяграфiчны агляд iснуючых канцэпцый утварэння ВКЛ. Агляд далёка не вычэрпны, але ў аснове грунтоўны i цiкавы. Аднак ужо ў iм пачынае адчувацца разлад памiж гiсторыкам i публiцыстам у асобе аўтара. Гiсторык трапнымi рысамi акрэслiвае сутнасць поглядаў таго цi iншага даследчыка (адзначым, што справа гэта вельмi няпростая, але А. Краўцэвiч спраўляецца з ёй у цэлым ўдала), а публiцыст робiць абагульненнi i высновы, штучна надаючы кнiзе палемiчнае адценне нават там, дзе для гэтага няма асаблiвых падставаў.

Аўтар групуе погляды розных i часам вельмi нязгодных памiж сабой даследчыкаў у адзiную „агульнапрынятую" канцэпцыю ўтварэння ВКЛ. Пры гэтым для яго не мае рознiцы, што адны надавалi значэнне першаснага штуршка пагрозе з боку нямецкiх рыцараў, другiя — лiтоўскiм заваёвам на Русi i неабходнасцi захаваць iх у сваiх руках. Гэтак жа не надае ён значэння таму, чым тлумачылi даследчыкi павышаную ваенную актыўнасць лiтоўцаў i яе поспехi, якiм часам датаваўся пачатак дзяржаваўтварэння i што прызнавалася яго галоўным рухавiком, хто лiчыцца стваральнiкам дзяржавы — Мiндоўг цi яго невядомы папярэднiк i г.д. Не важна, што хтосьцi вызначаў этнiчны характар дзяржавы як балцкi, а хтосьцi — як змешаны лiтоўска-расiйскi або беларуска-лiтоўскi, лiчыў асноўным зместам падзей канфрантацыю памiж этнасамi або, наадварот, iх сiнтэз цi сiмбiёз i г.д. Побач аказваюцца i тыя, хто лiчыў з'яўленне дзяржавы вынiкам заваёвы беларускiх земляў этнiчнымi лiтоўцамi („летувiсамi" паводле тэрмiналогii А. Краўцэвiча), i тыя, хто адмаўляў гэтую iдэю або пакiдаў пытанне адкрытым, як нават i тыя, хто прызнаваў ролю беларускiх дружын у падпарадкаваннi вялiкiм князем самастойных племянных княстваў. Усё гэта — нязначныя адценнi адзiнай „агульнапрынятай" канцэпцыi!

Праўда, А. Краўцэвiч прызнае iснаванне яшчэ адной канцэпцыi, галоўнымi рысамi якой былi тэзы пра стварэнне ВКЛ як справу рук новагародскiх феадалаў, у iнтарэсах якiх дзейнiчалi Мiндоўг i яго сын Войшалк, i пра заваёву Лiтвы беларусамi, а не наадварот. Аўтарства гэтай канцэпцыi ён прыпiсвае М. Ермаловiчу, i ў гэтым трэба прызнаць iстотную гiстарыяграфiчную памылку. Аўтар чамусьцi не ўлiчвае працы гiсторыкаў з беларускай эмiграцыi, у якiх гэтыя iдэi былi выказаны значна раней. Напрыклад, у артыкуле Мiкалая Шкялёнка „Падзел гiсторыi Беларусi на перыяды", надрукаваным у „Запiсах беларускага навуковага таварыства" у Вiльнi ў 1938 г., можна знайсцi тэзы пра знаходжанне першапачатковых уладанняў Мiндоўга „у заходнiм куце беларускiх земляў — Наваградчыне, Слонiмшчыне, Ваўкавышчыне i Гарадзеншчыне", пра заваёву iм Аўкштоты i Жамойцi „стоячы на чале беларускай дружыны", пра паўторнае заваяванне iх Войшалкам „з беларускай сваёй дружынай i пры памозе Галiцкай Русi", пра тое, што „ўсе беларускiя землi, як Полаччына, Пiншчына, Меншчына, Вiцебшчына i iншыя, самахоць прылучылiся да новага гаспадарственнага цэнтру" i пра тое, што „гаспадарства Мiндоўгава ад свайго паўстання было беларускае"1. Як бачым, М. Ермаловiч толькi разгарнуў i дэталiзаваў гэтую канцэпцыю.

Пры далейшым чытаннi кнiгi А. Краўцэвiча высвятляец ца, што „не гледзячы на выразную супярэчлiвасць, гэтыя дзве версii (так званая „агульнапрынятая" i М. Ермаловiча — В. Н.) маюць шмат агульнага". Сярод гэтага агульнага аўтар вызначае, у прыватнасцi, „выразную iдэалагiчную афарбоўку", якая праяўляецца „ў iмкненнi давесцi канкрэтную этнiчную прыналежнасць дзяржавы (летувiскую цi беларускую) з самага яе пачатку" (с. 67). Гэтая фраза папросту збiвае з панталыку, бо раней (36, 38) аўтар згадаў пры асвятленнi „агульнапрыня тай" канцэпцыi не толькi тых, хто прызнаваў этнiчна лiтоўскi характар ВКЛ (практычна ўсiх польскiх i лiтоўскiх даследчыкаў), але i тых, хто падкрэслiваў яго змешаны руска-лiтоўскi цi беларуска-лiтоўскi характар (М. Любаўскага, М. Доўнар-Запольскага) або займаў „нейтральную" пазiцыю (М. Грушэўскага). Межы канцэпцый у трактоўцы А. Краўцэвiча канчаткова губляюцца, калi ён адзначае, што „разуменне пачаткаў ВКЛ, выказанае расiйскiм гiсторыкам С.Думiным, найбольш блiзкае да поглядаў, выказаных у маёй працы", а лiтаральна ў пачатку наступнага абзаца робiць нечаканую выснову: „Такiм чынам, сёння паўсюдна прынята традыцыйная канцэпцыя генэзы ВКЛ ..." (64). Калi i погляды С. Думiна, найбольш блiзкiя да поглядаў А. Краўцэвiча, ёсць часткай паўсюдна прынятай канцэпцыi, якая не задавальняе апошняга сваёй „iдэалагiчнай афарбоўкай", то дзе ж пралягае мяжа? Мiжволi ўспамiнаецца вядомы жарт пра тое, што „iснуюць два пункты гледжання: мой i памылковы".

Праўда, з пэўнымi цяжкасцямi ў тэксце А. Краўцэвiча можна знайсцi неаднаразовае вызначэнне той па сутнасцi адзiнай прыкметы, якая дазваляе яму адносiць вельмi розныя погляды да агульнай канцэпцыi. Гэтай фатальнай рысай выступае прызнанне iдэi „эвалюцыi летувiскага грамадства да дзяржавы" (30, 36) або „утварэнне ВКЛ як вынiк унутранага развiцця балцкага этнасу" (65). Адзначым, што сам аўтар пiша i пра яшчэ адну быццам бы ўнiверсальную прыкмету — прызнанне „заваёвы лiтоўцамi суседнiх усходнеславянскiх земляў" (30), але тут ён непаслядоўны. Так, сярод прыхiльнiкаў „агульнапрынятай" канцэпцыi iм згадваецца, напрыклад, М. Доўнар-Запольскi, якi яшчэ ў 1918 г. выразна падкрэслiваў, што „гiстарычная навука зусiм адкiдае ўсе гутаркi аб тым, быццам беларускiя землi былi заваяваны лiтоўскiмi князямi"2. Туды ж трапiў i аўтар гэтых радкоў, погляды якога А. Краўцэвiч характарызуе як „злагоджаны" варыянт той жа „балцкай канцэпцыi генезiсу ВКЛ з акцэнтаваннем добрай волi ўсходнiх славян пры пераходзе iх да падданства летувiскай дынастыi …" (65—66). Як бачым, акалiчнасцi ўваходу славянскiх земляў у склад ВКЛ губляюць значэнне пры наяўнасцi галоўнай „крамолы" — дапушчэння актыўнай ролi лiтоўцаў-„летувiсаў" у працэсе дзяржаваўтварэння.

З адмаўлення аўтарам такога дапушчэння павiнна было б, здаецца, вынiкаць, што заслуга ўтварэння ВКЛ належыць выключна ўсходнiм славянам (беларусам). У такiм выпадку адзiным аднадумцам А. Краўцэвiча (апрача забытага iм М. Шкялёнка i мiмаходзь упамянутага П. Урбана) застаўся б толькi Мiкола Ермаловiч. Аднак i ад поглядаў апошняга А. Краўцэвiч адмяжоўваецца. Тут, праўда, крытэрыi другасныя, якiя пры вызначэннi прыхiльнiкаў „агульнапрынятай" канцэпцыi не прымалiся ў разлiк: М. Ермаловiча аўтар папракае хiба што за няўдалую лакалiзацыю першапачатковай Лiтвы i за прыпiсванне Мiндоўгу ролi ўцекача з яе. Заслугай жа яго застаецца тое, што ён „блiзка падышоў да iдэi саюза памiж двума этнiчнымi чыннiкамi, саюза, якi, на мой погляд, даў пачатак працэсу дзяржаваўтварэння" (60).

Выходзiць, поўнае адмаўленне ролi лiтоўцаў — гэта таксама ерась! На справе меў месца „саюз памiж двума этнiчнымi чыннiкамi". Чым жа ён адрознiваецца ад „сiнтэзу" паводле У. Пашуты, „сiмбiёзу" паводле аўтара гэтых радкоў, „пагаднен ня" паводле С. Думiна i г. д.? Напэўна, толькi тым, што А. Краўцэвiч не дапускае думкi пра незалежную ад славянскiх суседзяў „эвалюцыю летувiскага грамадства да дзяржавы," i тым больш пра тое, што „толькi пасля з'яўлення гэтай дзяржавы пачынаецца ўтварэнне ВКЛ" (65). Дык вось у чым фундаментальная загана падыходаў, на якiх будуецца „уся iдэалогiя навукi аб ВКЛ не толькi ў Летуве, але па ўсiм свеце" (65): яны дапускалi, што ўтварэнню ВКЛ папярэднiчалi самастой ныя працэсы дзяржаваўтварэння ў асяроддзi балцкага этнасу „летувiсаў"! Застаецца толькi схiлiцца перад тытанiчнай постаццю аўтара, якi адзiнока змагаецца супраць „усяго свету" па такiм прынцыповым пытаннi.

Вiдавочна, што А. Краўцэвiч штучна стварае ўражанне паўсюднай цемрашальнай iлжэканцэпцыi, каб супрацьпа ставiць ёй сваю, адзiна слушную. У рэальнасцi ж iснуе, як пераканаўча паказана iм самiм, даволi шырокi спектр поглядаў, якiя плаўна змыкаюцца памiж сабой. Дыяпазон яго абумоўлены непаўнатой наяўных фактаў, якiя можна тлумачыць па-рознаму. Натуральна, што кожны, хто знаходзiцца ў нейкiм пункце гэтага спектру, лiчыць сваю пазiцыю самай удалай — iнакш ён бы i не трымаўся яе. Пры гэтым асобныя меркаваннi па канкрэтных пытаннях могуць суiснаваць у самых розных спалучэннях. У прыватнасцi, адсутнiчае жорсткая сувязь памiж канцэпцыяй пра самастойную эвалюцыю балтаў да дзяржавы i пастулатам пра адвечную балта-славянскую канфрантацыю. Сцвярджаючы ў заключэннi да сваёй кнiгi, што азначаны пастулат з'яўляецца „падмуркам гэтай канцэпцыi" i адмова ад яго патрабуе „рэканструяваць увесь будынак" (172,173), аўтар, мякка кажучы, не зусiм дакладны. У гэтым бачыцца толькi яго iмкненне надаць болей вагi сваёй працы. Як будзе паказана нiжэй, бадай што галоўнай iдэяй кнiгi А. Краўцэвiча з'яўляецца выснова пра мiрнае суiснаванне этнасаў на Панямоннi. Калi прызнаць, што на гэтай самай iдэi грунтавалi свае канструкцыi некаторыя з яго папярэднiкаў, то атрымаецца, што аўтар ломiцца ў адчыненыя дзверы. Мiж тым, яму вельмi хочацца быць першапраходцам.

Аб'ектыўна, А. Краўцэвiч не будуе кардынальна новую канцэпцыю, як iмкнецца паказаць, а спрабуе ўдасканалiць iснуючую сiстэму ведаў у двух параўнальна вузкiх аспектах — у пытаннi пра характар балта-славянскага ўзаемадзеяння (канфрантацыя або супрацоўнiцтва) i ў ацэнцы ролi ўнутраных сацыяльна-палiтычных працэсаў у этнiчнай (балцкай) Лiтве. Нiчога заганнага ў гэтым няма. Наадварот, пры крайняй скупасцi фактаў i безлiчы супрацьлеглых меркаванняў можна лiчыць за вялiкi поспех прасоўванне наперад лiтаральна ў кожнай дробязi — калi гэта сапраўды рух углыб, а не слiзганне па паверхнi. Не абавязкова быць Калумбам, бо i заслугi Амерыга Веспучы чалавецтва памятае i шануе. Таму разгледзiм канкрэтны ўклад аўтара ў азначаныя пытаннi.

Аналiз характару балта-славянскiх кантактаў займае асноўную частку кнiгi А. Краўцэвiча. Безумоўным плюсам трэба прызнаць тое, што ён iмкнецца выкарыстоўваць дадзеныя максiмальна шырокага кола навук: археалогii, мовазнаўства, тапанiмiкi. Заслугоўвае ўвагi яго агульная iдэя пра тое, што мiжэтнiчныя кантакты на Панямоннi трэба разглядаць у шырокiм кантэксце балта-славянскага ўзаемадзеяння, якое адбывалася на працягу паўтары тысячы гадоў i мела iстотнае значэнне для этнагенезу беларусаў увогуле. Бадай што першым ён выразна сфармуляваў выснову пра тое, што ў крынiцах практычна адсутнiчаюць сведчаннi пра якiя-небудзь ваенныя канфлiкты памiж Лiтвой i непасрэдна прылеглымi да яе княствамi Русi. Варта адзначыць таксама высновы А. Краўцэвiча пра iснаванне на Панямоннi не столькi выразнай этнiчнай мяжы, колькi шырокай кантактнай зоны са змешаным насельнiцтвам (хоць гэтую думку нельга назваць кардынальна новай), а таксама пра тое, што ў працэсе кантакту адбывалася мiрная экспансiя славян у балцкае асяроддзе, але сустрэчны рух балтаў не прасочваецца.

У цэлым аналiз азначанай тэмы, праведзены А. Краўцэвiчам, сапраўды ўдакладняе i паглыбляе нашыя веды. Можна пагадзiцца з яго думкай пра узнiкненне ВКЛ як „часткi балта-славянскага ўзаемадзеяння" (97). Праўда, у шэрагу момантаў яго сцвярджэннi ў сваю чаргу патрабуюць удакладнення. Перш за ўсё гэта тычыцца прыгожай iдэi пра непарыўную сувязь этнiчных працэсаў на Панямоннi з агульным працэсам славянiзацыi тэрыторыi сучаснай Беларусi. На жаль, яна грунтуецца на састарэлых уяўленнях пра тое, што сярэднявечныя лiтоўцы-аўкштайты з'яўляюцца непасрэднымi нашчадкамi культуры штрыхаванай керамiкi i, такiм чынам, этнiчна роднасныя плямёнам, што засялялi амаль усю Беларусь напярэдаднi славянскай мiграцыi. Мiж тым гэта якраз той выпадак, калi, паводле слоў самога аўтара, папулярнасць канцэпцыi „не абавязкова з'яўляецца доказам яе навуковай непагрэшнасцi" (66).

Археалагiчныя доследы апошняга часу ўсё больш высвятляюць, што складанне культуры ўсходнелiтоўскiх курганоў (якая амаль бясспрэчна належала лiтоўцам-аўкштайтам) было вынiкам перш за ўсё мiграцыйнага iмпульсу носьбiтаў так званай шурпатай керамiкi з арэалу культуры заходнебалцкiх курганоў (на тэрыторыi сучаснай Калiнiнградскай вобласцi). Культура ж штрыхаванай керамiкi адыгрывала ролю субстрату — такую ж, як i пры складаннi славянскай культуры цэнтральнай Беларусi3.

Такiм чынам, аўкштайты (як, дарэчы, i яцвягi, паходжанне якiх таксама звязана з арэалам заходнебалцкiх курганоў) былi такiм жа прышлым насельнiцтвам Сярэдняга i Верхняга Панямоння, як i славяне. Праўда, iх каланiзацыйны рух прыпадае ў асноўным на больш раннi час (3 — 5 стагоддзi н. э.). Са славянамi яны ўпершыню сутыкнулiся прыблiзна ў IX стагоддзi, калi дзве сустрэчныя мiграцыйныя хвалi сутыкнулiся прыблiзна на берагах Нёмана (вышэй вусця Росi), Бярэзiны i Вiлii ў яе самай верхняй плынi — дарэчы, амаль на „лiнii Сафарэвiча", што вызначае перавагу тыпова балцкай тапанiмii ў больш познiя часы. Гэта значыць, што схема этнiчнага ўзаемадзеяння, тыповая для працэсу славянiзацыi большасцi Беларусi (паглынанне славянамi носьбiтаў культур штрыхаванай керамiкi i днепра-дзвiнскай, пры якiм актыўная роля субстрату амаль не прасочваецца), не мае дачынення да кантакту славян з яцвягамi i аўкштайтамi. Затое, наадварот, паўстае пытанне пра наяўнасць у складзе дрыгавiчоў, крывiчоў i аўкштайтаў агульнага субстрата асiмiляванай iмi культуры штрыхаванай керамiкi, што магло значна аблегчыць iх узаемныя кантакты i спрыяць пераважна мiрнаму характару апошнiх.

Са сказанага вынiкае таксама, што этнiчная мяжа ў Панямоннi была больш устойлiвай, чым уяўлялася раней. Больш таго, балцкае насельнiцтва на поўдзень i ўсход ад яе, якое фiксуецца на левабярэжжы верхняга Нёмана ў ХI—ХIV ст., было не рэлiктам папярэдняй эпохi (нi каменныя, нi ўсходнелiтоўскiя курганы да прыходу славян не былi там пашыраны), а вынiкам дакладна такой жа мiграцыi, як i прасоўванне славян у бок Гораднi i Вiльнi. Прыкладна аднолькавая шырыня кантактнай зоны па абодва бакi ад лiнii першага сутыкнення, добра бачная на карце 1 з кнiгi А. Краўцэвiча, сведчыць пра тое, што ўзаемапранiкненне ў тыя часы было аднолькава актыўным . Адзiн са шляхоў рассялення балтаў на славянскiх землях фiксуе добра вядомы факт пасялення вялiкiм князем Трайдзенам уцекачоў з Прусii i Барцii ў ваколiцах Гораднi i Слонiма. Яшчэ больш яскрава пра сустрэчны кiрунак этнiчных рухаў сведчыць той самы феномен каменных магiл, якi прыгадвае А. Краўцэвiч. Гэты пахавальны звычай нарадзiўся, як лiчыцца, у асяроддзi яцвягаў на падставе iх папярэдняга звычаю насыпаць каменныя курганы. Але распаўсюдзiўся ён значна шырэй за арэал каменных курганоў, прычым пашырэнне яго iшло з Сярэдняга Панямоння на абшары цэнтральнай i паўночнай Беларусi, трывала аславяненыя яшчэ ў Х ст.

Масавая ж асiмiляцыя славянамi аўкштайтаў у кантактнай зоне прыпадае на значна больш познi перыяд — памiж ХVI i сярэдзiнай ХХ ст. (ды i скончылася яна ўрэшце не беларусiзацыяй, а паланiзацыяй). Такiм чынам, да тэмы ўтварэння ВКЛ яна не мае непасрэднага дачынення. Але варта мiмаходзь адзначыць, што ў крынiцах ёсць i непасрэдныя сведчаннi лiтоўскай каланiзацыi ў познiя часы. Так, у 1516 г. у справе наконт аднаго зямельнага абшару на Лагойшчыне згадваюцца апусцелыя „земли служебные, где сидели Петр с братьею, литва"4. Недалёка адтуль, таксама на Лагойшчыне, прыкладна ў ХVII ст. з'явiлася (з ХVIII ст. рэгулярна сустракаецца ў дакументах) вёска з характэрнай назвай Жвiрблевiчы (зараз в. Жырблевiчы Лагойскага р-на). Назва яе вiдавочна паходзiць ад мянушкi заснавальнiка (па-лiтоўску юvirblis — „верабей"). Усё гэта паказвае, што пытанне пра характар балта-славянскага ўзаемадзеяння яшчэ далёка не вычарпана i яго далейшае вывучэнне ўяўляецца вельмi перспектыўным.

З галоўнай тэзай А. Краўцэвiча пра тое, што ўзаемадзе янне насiла мiрны характар, можна было б цалкам пагадзiцца, калi б аўтар гаварыў пра пераважна мiрны характар. Аднак з некаторых яго рэплiк утвараецца ўражанне, што ён схiльны настойваць на амаль выключна мiрным характары кантактаў, дапускаючы толькi асобныя сутыкненнi. Вось гэта ўжо выклiкае сумненнi. Па-першае, падкрэслiваючы адсутнасць звестак пра ваенныя канфлiкты, варта было б агаварыць, што ўвогуле звесткi пра ўнутранае жыццё княстваў Полаччыны, Меншчыны i Панямоння ў рускiх летапiсах другой паловы ХII—ХIII стагоддзяў амаль адсутнiчаюць. Мы не ведаем нават iмёнаў большасцi ўдзельных князёў, што рэзка кантрастуе з сiтуацыяй у iншых частках Русi. Рэдкiя ўпамiнаннi з'яўляюцца галоўным чынам у сувязi з падзеямi ў iншых рэгiёнах. У такiх умовах адсутнасць звестак пра нейкую з'яву не можа служыць канчатковым доказам поўнай адсутнасцi самой з'явы.

Дарэчы, шырока вядома i непасрэднае паведамленне пра канфлiкт памiж Лiтвой i адным з полацкiх князёў, змешчанае ў „Слове пра паход Iгараў". Паколькi А. Краўцэвiч мiмаходзь дае яму рады на той падставе, што гэта толькi „радок з лiтаратурнага твора" (46), варта прывесцi гэты „радок" цалкам: „Един же Изяслав, сын Васильков, позвони своими острыми мечи о шеломы литовския, притрепа славу деду своему Всеславу, а сам под чрелеными щиты на кроваве траве притрепан литовскими мечи". Каментарыяў, здаецца, не трэба.

Пiшучы пра „двухвяковы вопыт мiрных кантактаў", аўтар забываецца на тое, што ў ХI ст. Лiтва была адным з народаў „иже дань дают Руси". Калi мае рацыю меркаванне некаторых даследчыкаў, што Новагародак быў заснаваны як памежны фарпост Русi якраз пасля паходу Яраслава Мудрага на Лiтву ў 1040 г., пад час якога апошняя трапiла ў даннiцкую залежнасць, то менавiта на новагародскiм баярстве ляжала функцыя непасрэднага збору гэтай данiны — з усiмi калiзiямi, якiя непазбежна з гэтага вынiкалi. Такую ж ролю, напэўна, спаўняла i славянская факторыя ў Вiльнi. Аўтар прыгадвае археалагiчныя сведчаннi эканамiчнага росквiту гарадоў Панямоння ў ХII ст. i трактуе iх як вынiк мiжэтнiчных кантактаў. Але чым гандлявалi гэтыя гарады ледзь не з усёй Еўропай? Можа, якраз сваёй доляй лiтоўскай данiны?

Да таго ж агульнавядома, што прыкладна з сярэдзiны ХIII ст. (калi кантакты перайшлi ў сваю найвышэйшую фазу i прывялi да стварэння ВКЛ) культурны слой у практычна ўсiх беларускiх гарадах рэзка змяншаецца, а многiя з iх прыходзяць у амаль поўнае запусценне. Гэта сведчыць, прынамсi, пра тое, што эканамiчны росквiт i балта-славянскае ўзаемадзеянне не былi жорстка звязаны памiж сабой, калi не пра нешта большае. Зразумела, заняпад гарадоў быў выклiканы рознымi прычынамi, i найбольш верагодная з iх — ваенныя i эканамiчныя наступствы татарскiх паходаў. Невыпадкова на поўднi i ўсходзе Беларусi ў слаях, што непасрэдна папярэднi чалi заняпаду, неаднаразова знойдзены татарскiя наканечнiкi стрэл. Але гэта не азначае, што адначасова не маглi дзейнiчаць iншыя фактары. Археолаг Ю. Заяц ужо выказваў меркаванне, што запусценне ў даследаваным iм Заслаўi магло быць вынiкам лiтоўскага нападу ў сярэдзiне ХIII ст.5. Пакуль што гэта толькi гiпотэза, але хто з археолагаў можа даць руку на адсячэнне, што пры наступных раскопках недзе ў цэнтральнай Беларусi не будзе знойдзены ў аналагiчным кантэксце балцкi наканечнiк? Сiстэма, пабудаваная А. Краўцэвiчам, занадта жорсткая, каб вытрымаць з'яўленне такога факта.

Усе гэтыя разважаннi, зразумела, не закрэслiваюць iдэю мiрнага суiснавання балтаў i славян, але прымушаюць крыху прытарможваць. Што да адсутнасцi пiсьмовых звестак пра тэрытарыяльныя набыццi лiтоўцаў, то аўтар чамусьцi абмiнае адну добра вядомую звестку на гэты конт: паведамленне Галiцка-Валынскага летапiсу пра тое, як Мiндоўг накiраваў сваiх пляменнiкаў з войскам на Вiцебшчыну i Смаленшчыну, каб яны здабылi там сабе новыя вотчыны („хто приемлет, собе держит")6. Нават калi гэты факт быў адзiнкавым, ён не дазваляе цалкам адмаўляць iнiцыятыву Лiтвы ў падпарадкаваннi рускiх княстваў. Не ўлiчвае аўтар i глухое паведамленне летапiса пра мiжканфесiйную напружанасць, якая ўзмацнiлася пасля прыходу да ўлады „акаяннага i беззаконнага" Трайдзена. Параўнанне яго з ворагам Хрыста Iрадам i „класiчным" ганiцелем хрысцiян Неронам у агульнай сiстэме тагачаснага светапогляду не магло быць выпадковым.

I з агульных меркаванняў думка пра поўную гармонiю двух этнасаў выклiкае вялiзныя сумненнi. Стварыць бесканфлiктную „брацкую сям'ю народаў" не ўдалося нават таталiтарнай савецкай сiстэме. Што ж казаць пра эпоху рэлiгiйнай ксенафобii i няспынных усобiц, калi нават часткi аднаго этнасу, узначаленыя роднымi братамi, зыходзiлiся ў смяротнай барацьбе? А. Краўцэвiч мае рацыю ў тым, што этнiчная дамiнанта ў сённяшнiм сэнсе не была галоўнай для жыхароў Сярэднявечча, але ж гэта не азначае, што рознiца ў мове, звычаях, а тым больш у веравызнаннi магла быць цалкам праiгнаравана iмi. А наколькi агрэсiўнай была этнiчная самасвядо масць пэўнай часткi лiтоўскай арыстакратыi ў ХV-XVI ст., сведчыць хоць бы створаная ёй легенда пра нашчадкаў Палямона i iх экспансiю на Русi. Хiба яна ўжо не адносiцца да тэмы балта-славянскага ўзаемадзеяння?

А. Краўцэвiч папракае аўтара гэтых радкоў у спробе растлумачыць падзеi вакол Крэўскай унii як вынiк свядомай падтрымкi вярхоўнай уладай ВКЛ iнтарэсаў этнiчна лiтоўскага кампанента. Гэта быццам бы супярэчыць iдэi балта-славян скага сiмбiёзу (61). Чаму абавязкова супярэчыць? Сiмбiёз — гэта становiшча, пры якiм кожны з бакоў адчувае сябе лепш, чым паасобку , але неабавязкова аднолькава добра. Калi ж дапусцiць, што сапраўды супярэчыць, то тым горш для сiмбiёзу (а тым самым i для эквiвалентнага яму „саюзу" А. Краўцэвiча), бо ў любым выпадку суцэльная сiстэма ўяўленняў пра характар ВКЛ павiнна ўлiчваць усе факты — у тым лiку Крэўскую унiю i яе наступствы. Як магло здарыцца, што дзяржава, створаная ў iнтарэсах праваслаўнага насельнiцтва Панямоння i рукамi праваслаўнага ж баярства, крыху больш чым праз стагоддзе пайшла на дамову, паводле якой дзяржаўнай рэлiгiяй абвяшчалася каталiцтва, а этнiчна лiтоўская знаць атрымала выключнае права на заняцце найвышэйшых дзяржаўных пасад? Чаму суiснаванне „душа ў душу" з лiтоўцамi так адбiлася на iнтарэсах праваслаўных нашчадкаў стваральнiкаў ВКЛ, што потым яны дзесяцiгоддзямi адчайна дамагалiся не перавагi — усяго толькi роўных правоў?

Аўтар, слушна адзначаючы складанасцi з вызначэннем этнiчнай структуры насельнiцтва ВКЛ, асаблiва паводле канфесiйнай прыналежнасцi (43, 82—83), значна менш крытычны ў адносiнах да падлiкаў А.Грыцкевiча наконт долi беларусаў i лiтоўцаў у складзе палiтычнай элiты ВКЛ у ХVI ст. (44, 125). Мiж тым, падлiкi гэтыя не бездакорныя. А. Грыцкевiч вызначае на падставе перапiсу войска 1528 г. 41 найбольш заможны род ВКЛ, з iх 18 лiчыць лiтоўскiмi па паходжаннi, а 17 — беларускiмi (рэшта — украiнскiя i польскiя)7. Пры гэтым у лiк украiнскiх родаў трапiлi Гедымiнавiчы Чартарыйскiя, а ў лiк беларускiх — Мiкiцiнiчы (вялiкарускага паходжання), Абрамовiчы (яўрэйскага), Зяноўевiчы (магчыма, сербскага) i два рода яўна лiтоўскага паходжання: Нямiры i Насiлоўскiя (адгалiнаванне Саковiчаў). Паходжанне Глябовiчаў дыскусiйнае, але самi яны лiчылi сябе адгалiнаваннем лiтоўскага рода Манiвiдаў. Нарэшце, можна па-рознаму тлумачыць паходжанне Лукомскiх (выводзiлi сябе ад Гедымiнавiчаў), а таксама Кунцэвiчаў, Косцевiчаў i Пецькавiчаў. У вынiку колькасць лiтоўскiх родаў у спiсе А. Грыцкевiча павялiчваецца, як мiнiмум, да 20—21, а колькасць бясспрэчна беларускiх не перавышае 7 (разам з бясспрэчна ўкраiнскiмi — 10). Пры гэтым беларускiя феадалы былi не самымi заможнымi ў гэтым спiсе (не вышэй другога дзесятка) i тым больш далёка не самымi ўплывовымi палiтычна.

Калi зiрнуць у гiстарычнай перспектыве, то вышэйшую ў свецкай дзяржаўнай ерархii пасаду вiленскага ваяводы з моманту яе ўвядзення ў 1413 г. i на працягу двух наступных стагоддзяў (да 1616 г.) займалi 15 асобаў, якiя належалi да 5 або 6 родаў. З iх толькi этнiчнае паходжанне продкаў Я.Глябовiча, якi быў вiленскiм ваяводам з 1542 па 1549 г., можа выклiкаць сумненнi (гл. вышэй). Усе ж астатнiя (Манiвiды, Даўгiрды, Гаштаўты, Кезгайлы, Радзiвiлы i iх адгалiнаванне Судзiмонты) мелi бясспрэчна лiтоўскае паходжанне. На другой па значэннi пасадзе вiленскага кашталяна з 1413 па 1511 г. пабыло 10 прадстаўнiкоў усё тых жа 5 родаў i яшчэ аднаго таксама лiтоўскага — князёў Гальшанскiх. Толькi потым у элiту прабiўся першы прадстаўнiк славянскага рода — славуты гетман князь К.Астрожскi, прычым у вачах вiленскага ваяводы А. Гаштаўта ён назаўсёды застаўся „чалавекам новым, подлай кандыцыi, русiнам"8. У далейшым вiленскiмi кашталянамi з 1522 да 1559 г. былi яшчэ 3 прадстаўнiкi таго ж вузкага кола арыстакратаў. Аналагiчная карцiна назiраецца i ў адносiнах да пасадаў троцкага ваяводы i кашталяна (трэцяй i чацвертай у ерархii).

Гэтыя факты тычацца не столькi этнiчнай самасвядомасцi арыстакратаў ХVI ст. (яна магла тады ўжо часткова саступаць агульнадзяржаўнаму патрыятызму), колькi той сiтуацыi на мяжы ХIV-ХV ст., якая дазволiла лiчаным родам выключна лiтоўскага паходжання заняць настолькi дамiнавальнае становiшча ў палiтычнай элiце, што некалькi пакаленняў iх нашчадкаў утрымлiвалi манаполiю на найвышэйшыя пасады, нават калi ўмовы iстотна змянiлiся. Каранi гэтай манаполii трэба шукаць яшчэ раней — прынамсi, у часах Альгерда, калi не Гедымiна. Мiж тым аўтар пакiдае гэтыя часы па-за разглядам, хоць сам жа слушна адзначае: „Каб ацанiць ход падзеi, патрэбна добра ведаць яе вынiк" (4).

Можна зрабiць выснову, што ўклад А. Краўцэвiча ў высвятленне праблемы балта-славянскiх кантактаў сапраўды мае месца, але не можа разглядацца як яе канчатковае вырашэнне i тым больш як падстава для перагляду ўсёй iснуючай сiстэмы поглядаў, пра што ён так рашуча заяўляе на с.173. Часткова ён пашырае i ўдакладняе аргументацыю, выказаную яго папярэднiкамi, часткова прапануе арыгiнальныя, але далёка не бясспрэчныя iдэi.

Разгледзiм другую фундаментальную выснову аўтара — пра няслушнасць усялякiх спробаў прыпiсаць „летувiсам" самастойныя працэсы дзяржаваўтварэння. Перш за ўсё адзначым, што прынцыповае значэнне гэтае пытанне набывае толькi ў iнтэрпрэтацыi А. Краўцэвiча. У значнай часткi даследчыкаў яно было на перыферыi ўвагi. Многiя, пачынаючы ўжо з У. Антановiча, трактавалi працэс утварэння ВКЛ у той цi iншай ступенi як рэакцыю на знешнiя iмпульсы — пагрозу з боку Нямецкага ордэна i татар, значэнне якой прызнае i А. Краўцэвiч. Выбару не было толькi ў прыхiльнiкаў вульгарна-марк сiсцкай парадыгмы, якая прымушала разглядаць усе палiтычныя працэсы ў „надбудове" як вынiк перш за ўсё зменаў у сацыяльна-эканамiчным базiсе. У базiсе ўсходнеславянскага грамадства сярэдзiны ХIII ст. такiя змены не фiксуюцца — значыць, заставалася шукаць iх у грамадстве балтаў. Такi ход думак сапраўды выразна прасочваецца ў працы У. Пашуты, якая нясе на сабе адбiтак свайго часу, але гэта не азначае, што ў падобным падыходзе зусiм не можа быць рацыянальна га зерня.

А. Краўцэвiч абвяшчае свае метадалагiчныя прынцыпы, калi пiша пра „адпраўны пункт унутрысiстэмнага працэсу" i пра штуршок, якi парушыў дынамiчную раўнавагу i прывёў сiстэму ў рух (134—135). Такая тэрмiналогiя пераклiкаецца з iдэяй самаарганiзацыi складаных сiстэм (якую аўтар, на жаль, недарэчна блытае з другiм пачаткам тэрмадынамiкi). Увогуле гэтая iдэя сёння выглядае найбольш перспектыўнай для разумення эвалюцыi грамадства9. Прыхiльнасць да яе можна было б шчыра вiтаць, але сiстэмны падыход азначае не проста ўжыванне модных слоўцаў. Ён патрабуе аналiзу таго, якiя напружаннi ў кампанентах сiстэмы зрабiлi яе раўнавагу няўстойлi вай, а таксама дэталёвага апiсання паводзiн сiстэмы ў адказ на знешнi штуршок (пажадана, каб з выкарыстаннем матэматычнага апарату — напрыклад, тэорыi катастроф або тэорыi нераўнаважных сiстэм).

На вялiкi жаль, у кнiзе А. Краўцэвiча ёсць толькi iмiтацыя падобнага падыходу. У якасцi вырашальнага штуршка пастулюецца пачатак палiтычнага саюзу памiж усходнесла вянскiмi „гарадамi-дзяржавамi" i правадырамi балцкiх плямёнаў, якi ўвасобiўся ў з'яўленнi Мiндоўга на княжацкiм пасадзе ў Новагародку. Мы не сустрэнем у тэксце грунтоўных апiсанняў таго, з якiх кампанентаў складалася палiтычная сiстэма напярэдаднi гэтай падзеi i як яны ўзаемадзейнiчалi мiж сабой i са знешнiм асяроддзем. Ды i заключэнне саюзу варта лiчыць не штуршком да ўтварэння дзяржавы, а хутчэй першай рэакцыяй на яго. Што ж было непасрэдным штуршком да самога саюзу? Трэба разумець, што выпадковасць — у выглядзе рэзкага ўзрастання ваеннай пагрозы. Тэорыя самаарганiзацыi, у адрозненне ад вульгарнага марксiзму, дапускае такую магчымасць, але ж трэба паказаць, што прывяло сiстэму ў такi няўстойлiвы стан, калi для яе кардынальнай перабудовы хапiла выпадковага ўздзеяння звонку (накшталт таго, як драбок солi выклiкае крышталiзацыю перанасычанага раствору). Нарэшце, што адбылося з кожным кампанентам сiстэмы ў вынiку пераходу ў новую якасць?

Замест усяго гэтага А. Краўцэвiч засяроджваецца на абвяржэннi думкi пра тое, што саюзу з панямонскiмi гарадамi папярэднiчалi працэсы палiтычнай эвалюцыi ў балцкiм асяроддзi. Нагадаем, што менавiта гэтая рыса служыць яму падставай для адхiлення поглядаў практычна ўсiх папярэднiкаў, апрача М. Ермаловiча. У чым жа збiлася з кроку „ўся рота", пакуль толькi адзiн „падпаручнiк" крочыў у лад?

Аўтар не можа адмовiць таго факту, што ў вядомай лiтоўска-валынскай дамове 1219 г. выступае група (а найбольш верагодна — дынастыя) „старэйшых" князёў i побач шэраг iншых — палiтычна залежных, у тым лiку i князi Жамойцi. Але „еднасцi Летувы" быццам бы супярэчаць „далейшыя падзеi", а фактычна — адсутнасць iмёнаў гэтых князёў у хронiцы Генрыха Латвiйскага (131,138). Аднак той прыгадваў лiтоўскiх уладароў у сувязi не з далейшымi, а якраз з папярэднiмi падзеямi: неаднаразова згаданы iм уплывовы правадыр Даўгерутэ (вiдавочна, германiзаваны варыянт лiтоўскага iмя „Даўгерд", цi „Даўгiрд") загiнуў прыкладна за 5 гадоў да складання азначанай дамовы. А. Краўцэвiч чамусцi iгнаруе адзначаную аўтарам гэтых радкоў магчымасць таго, што менавiта гэты кунiгас быў стваральнiкам сiстэмы „старэйшых" князёў — старшым родзiчам (братам?) Жывiнбуда i, не выключана, якраз тым „kunig gros", якога „Рыфмаваная хронiка" называе бацькам Мiндоўга10. Такiм чынам, звесткi Генрыха Латвiйскага i дамову 1219 г. можна трактаваць i ў сэнсе iх узаемаадпаведнасцi.

Другi аргумент А. Краўцэвiча супраць наяўнасцi тэндэнцый да цэнтралiзацыi ў Лiтве — прысутнасць побач з моцнымi ўладарамi (Даўгерутэ, групай „старэйшых", Мiндоўгам) iншых князёў, якiя дзейнiчалi самастойна. Iншымi словамi, аўтар адхiляе магчымасць палiтычнага аб'яднання балцкiх плямёнаў (саюзу або канфедэрацыi) на той падставе, што яно не было … цэнтралiзаванай манархiяй! На гэтым шляху можна дайсцi i да адсутнасцi дзяржавы ў часы ўсё той жа Крэўскай унii. Сапраўды, Ягайла на той момант не кантраляваў непасрэдна ўсю тэрыторыю Аўкштоты i зусiм не кантраляваў Жамойць, разам з iм акт унii падпiсаў шэраг „старэйшых" князёў (Скiргайла, Вiтаўт i iнш.), прычым некаторыя дзейнiчалi вельмi самастойна (Андрэй Полацкi). А iснавалi ж яшчэ i „малодшыя" — усе тыя Гальшанскiя, Друцкiя, Астрожскiя i г. д.! Цi не падобна падпiсанне акта унii на „ўзгодненыя дзеяннi групы кунiгасаў для вырашэння пэўных дыпламатычных задач," што само па сабе „яшчэ не дзяржава" (132—133)?

Трэцi i апошнi аргумент А. Краўцэвiча — тое, што „ўтварэнне новай дзяржавы наўрад цi не магло быць не заўважаным сучаснiкамi" (133). Па-першае, якраз з'яўленне звестак пра „kunig gros" i „старэйшых" князёў сведчыць, што тое-сёе было заўважана. Па-другое, размова не абавязкова iдзе пра ўтварэнне лiтоўскай дзяржавы як здзейснены факт, а хутчэй пра тэндэнцыю да гэтага. Па-трэцяе, тая падзея, якая безумоўна звязана з працэсам утварэння ВКЛ — пачатак княжання Мiндоўга ў Новагародку — якраз i не была заўважана сучаснiкамi. Крынiцы фiксуюць толькi момант, калi Мiндоўгу ўжо належалi гарады Панямоння, i ўсе разважаннi пра магчымыя шляхi яго ўкняжання застаюцца гiпатэтычнымi. Дарэчы, гэтак жа мы не ведаем i, напэўна, нiколi не будзем дакладна ведаць адказы на цэлы шэраг iншых пытанняў: якую тэрыторыю кантраляваў Мiндоўг напярэдаднi свайго з'яўлення ў Новагародку, дзе знаходзiлася першая сталiца ВКЛ i цi была яна ўвогуле i г. д. Да гэтага ж кола належыць i пытанне пра сацыяльна-палiтычны лад Лiтвы напярэдаднi ўтварэння ВКЛ. Стварэнне ўражання, нiбыта адно з такiх пытанняў можа быць канчаткова вырашана на падставе наяўных фактаў, было б не больш чым калянавуковай спекуляцыяй.

Такiм чынам, абвяржэннi А. Краўцэвiча прыходзiцца прызнаць тэндэнцыйнымi i маючымi „выразную iдэалагiчную афарбоўку". Не прыходзiцца чакаць, што „ўвесь свет", прачытаўшы iх, панясе свае ранейшыя погляды на сметнiк. А значыць, i другое пытанне, па якiм аўтар лiчыць свой уклад у навуку прынцыповым, застаецца адкрытым i пасля выхаду яго кнiгi.

Спрабуючы адмовiць iснаванне ў этнiчна лiтоўскiм асяроддзi ўласных дзяржаваўтваральных працэсаў, А. Краўцэвiч узамен не прапануе нiякага iншага фактару, якi б ствараў перадумовы для скачкападобнай перабудовы сукупнасцi палiтычных сувязяў Панямоння менавiта ў той час. Пра нейкiя ўнутраныя працэсы ў княствах Полацкай i Новагародскай зямель, якiя б з сярэдзiны ХIII ст. набылi якасна iншы выгляд, размова не iдзе. Кiеўскую Русь як агульную сiстэму А. Краўцэвiч увогуле не ўпамiнае, не кажучы ўжо пра аналiз унутрысiстэмных зрухаў у ёй. Што да балта-славянскага ўзаемадзеяння, то i яно распачалося задоўга да стварэння ВКЛ. Якiя змены ў яго характары зрабiлi магчымым пачатак дзяржаваў тварэння, аўтар таксама не паказвае. Калi ж усе перадумовы для з'яўлення ВКЛ iснавалi на Панямоннi ўжо не адно стагоддзе i чакалi толькi штуршка звонку, то хiба да з'яўлення татар не было ваеннай пагрозы?

Заключная частка кнiгi ўвогуле губляе рысы сiстэмнага аналiзу i збiваецца на пераказ падзей другой паловы ХIII ст. у храналагiчнай паслядоўнасцi. Яна не пазбаўлена цiкавасцi, але адпавядае хутчэй патрабаванням навукова-папулярнай або педагагiчнай лiтаратуры. Чагосьцi якасна новага ў параўнаннi са шматлiкiмi аналагiчнымi пераказамi, пачынаючы з часоў Т. Нарбута i У. Антановiча, у ёй няма.

Такiм чынам, пры наяўнасцi пэўных вартасцяў праца А. Краўцэвiча ў цэлым ставiць больш пытанняў, чым дае адказаў. Магчыма, яна дасць некаторыя дадатковыя аргументы тым, хто хацеў бы бачыць стварэнне ВКЛ у кантэксце выключна беларускай гiсторыi, але толькi пры ўмове, што яны заплюшчаць вочы на вышэйзгаданыя факты, якiя застаюцца па-за межамi пабудаванай аўтарам канструкцыi. Яны пакiнуты там не з-за недахопу эрудыцыi, а таму, што ўключэнне iх у сiстэму поглядаў А. Краўцэвiча прывяло б да яе фактычнага злiцця з поглядамi, iснуючымi ў навуцы не першы год. Памiж iмi, па сутнасцi, няма вялiкай рознiцы па большасцi пытанняў. Гэта сведчыць не пра адсутнасць у аўтара навуковага патэнцыялу, а хутчэй пра тое, што магчымасць новых iнтэрпрэтацый пачаткаў ВКЛ на падставе наяўнай сумы фактаў блiзкая да вычарпанасцi. Далейшы рух наперад магчымы толькi праз рэальнае выкарыстанне прынцыпаў сiстэмнага падыходу, на базе разгляду грамадства як сiстэмы, што самаарганiзуецца паводле дакладных законаў. Але гэта застаецца пакуль справай будучынi.

* Краўцэвiч, Алесь К. Стварэнне Вялiкага княства Лiтоўскага. Мiнск, 1998. 208 c.

Крынiцы:

1. Цыт. па выданнi: Шкялёнак М. Падзел гiсторыi Беларусi на пэрыёды // Спадчына. 1993. № 3. С. 4 — 5.

2. Цыт. па выданi: Доўнар-Запольскi М. В. Асновы Дзяржаўнасцi Беларусi. Мiнск., 1994. С. 9.

3. Ушинскас В. Роль культуры штрихованной керамики в этногенезе балтов // Славяне: Этногенез и этническая история. Ленинград, 1989. С. 62—67; Медведев А. К вопросу о взаимоотношении западных балтов и носителей культуры штрихованной керамики в I тысячелетии н. э. // Насельнiцтва Беларусi i сумежных тэрыторый у эпоху жалеза. Мiнск, 1992. С. 81 — 83; Luchtanas A. Rytш Lietuva I tыkst. pr. m. erа // Lietuvos archeologija. 1992. № 8. S.56—85.

4. Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России. Т. 1. С-Петербург, 1861. № 62.

5. Заяц Ю. А. Заславль в эпоху феодализма. Минск, 1995. С. 118.

6. ПСРЛ. Т. 2. Москва, 1962. Ст. 815.

7. Грицкевич А. Распределение магнатских и шляхетских владений в Белоруссии по их величине и этнической принадлежности владельцев (XVI в.) // Вопросы истории. Межведомственный сборник. Вып. 5. Минск, 1978. С.94- 105.

8. Сагановiч Г. М. Айчыну сваю баронячы: Канстанцiн Астрожскi. Мiнск, 1992. С. 56.

9. Падрабязней пра гэтую iдэю гл.: Носевич В. Л. На пути к модели общества как самоорганизующейся системы // Математическое моделирование исторических процессов. Москва, 1996. С.202—223.

10. Насевiч В. Пачаткi Вялiкага Княства Лiтоўскага: Падзеi i асобы. Мiнск, 1993. С. 28.
Крынiца - Беларускi гiстарычны aгляд. Мiнск, чэрвень 1998. Том 5. Сшытак 1 (8).
Праглядаў - 6085
Мапа сайту...
Уверх...
Усе правы абаронены © 2004, 2005, Княжы гуф
Вашы заўвагi i прапановы: knight.by@mail.ru
Дызайн i праграмiраванiе Dionisiy, хостынг Extmedia